Kizilderili, Kuzey Amerika yerlilerine verilen genel isimdir.
Ilk Amerikalilar
Buzul ÇAGI nin en siddetli döneminde, M.Ö. 34,000 M.Ö.30.000 yillarinda, dünyadaki suyun önemli bir bölümü büyük kitasal buz katmanlari halindeydi. Bunun sonucunda, BERING DENIZI bugünkü düzeyinden yüzlerce metre daha asagidaydi ve ASYA Ile KUZEY AMERIKA arasinda, adina Beringia denilen, bir kara köprüsü olustu. Beringia'nin en genis döneminde 1.500 kilometre kadar oldugu saniliyor. Nemli ve agaçsiz bir TUNDRA olan bölge, otlar ve diger bitkilerle kapliydi ve bu da ilk insanlarin yasamak için avladiklari büyük hayvanlari çekiyordu.
Kuzey Amerika'ya ilk erisen insanlar, yeni bir kitaya ayak bastiklarini hemen hemen kesinlikle bilmiyorlardi. Herhalde, atalarinin binlerce yildir yaptigi gibi Sibirya kiyilarinda av pesinde kosuyorlardi ve sonra da kara köprüsünü asmislardi.
M.S ilk yüzyillarda, bugün ARIZONA da Finiks kentinin bulundugu yöreye yakin yerlesim birimlerinde, top oynamak için alanlarin ve MEKSIKA'da bulunanlara benzeyen piramit biçimli kümbetlerin yani sira kanal ve sulama sistemleri kuran Hohokumlar yasiyordu.
Sükran günün Anlami
1620'lerde Avrupa'dan yerlesim için ilk kez May Flower (Mayis Çiçegi); gemisiyle ABD'ye gelen pligrimler (yerlesimci ve haci); ilk geldiklerinde aylarca süren yolculuklarindan dolayi yorgun, hasta ve açtirlar.Kizilderililer onlari karsilar ve yiyecek verir, hindi avlamasini, misir ekmesini ögretirler. Üç yil sonra Ingiliz Vali William Bradford büyük bir yemek hazirlar ve Kizilderililer'i çagirir. Kizilderililerin sefi massoit 90 kisiyle bu törene katilir.
O günden sonra her hasat sonrasinda yemek gelenegi sürer. 1863'de Baskan Abraham Lincoln Sükran Günü'nün ulusal bayram olmasini önerir, ancak bu öneri, 1941'de Kongre'de karara baglanir ve her yilin kasim ayinin son persembesi Sükran Günü olarak ulusal bayram ilan edilir.
Ilk yerlesimciler Semioller, Çerokiler ve Misuki kabileleri ile karsilastilar. Ispanyol kasifler ise Kaliforniya'da Soson, Payitu, Kahula, Mevuk ve diger bazi kabilelerle karsilasmislardir. 19. yüzyilda, AVRUPALI kasifler batiya dogru göç ederken Kizilderili kabileleri kendi topraklarindan sürmüslerdir. Bu dönem batida Apaçi, siyu ve Komançi ve diger kabilelerle yapilan utanç verici savaslar dönemidir. Bu savaslardan geriye kalan çok az sayida yerli ise, Rezervasyonlarda (kizilderililer için ayrilmis araziler); olarak bilinen küçük bir alanda yasamaya mecbur edilmislerdir.
Bugün ABD'de hükümet tarafindan resmen taninan 554 Kizilderili kabilesi vardir.
Kizilderililer 1952 yilina kadar Rezervasyon denilen toplama kamplarinda yasamislardir. 1626 yilinda Hollandalilarin satin aldigi New York'ta günümüzde 85.000'den fazla Kizilderili yasamaktadir.
Rezervasyonlar (Toplama Kamplari);]
Amerika'da ilk kizilderili yerlesim bölgeleri, 1840'li yillarda olusturuldu. O yillarda, Avrupa kökenli Amerikalilar, ülkenin bati bölgelerine yerlesmek için kizilderili kabilelerini de önlerine katarak ilerliyordu. Kizilderililer, dogup büyüdükleri topraklari terk etmek ve "reservation" adi verilen, anavatanlarindan çok daha küçük bölgelere yerlesmek zorunda birakildi.
Günümüz ABD'sinde Kizilderililerin yaklasik % 85'i rezervasyonlarin disinda yasiyor ve her büyük kentin kendi Kizilderili toplumlari var.Amerika'da 300'den fazla kizilderili yerlesim bölgesi bulunmaktadir.
ABD'de ekonomik olarak 3 büyük kabile var: Missisppi Choctawlar (5 bin kisi. kasino, hoparlör isleri yapiyor); Oklahoma Choctawlar (35 bin kisi. Kumarhane, benzin istasyonu ve oteller zincirleri var); ve Oklahoma Chickasawlar (200 bin kisi);.
Amarikan Bayanlar Ulusal Basketbol Birligi'nde (WNBA); tek bagimsiz takim, sahibi bir Kizilderili kabilesi olan Konektikit San. Konektikit eyaletinin MoheganlarMohegan Kabilesi 2003'te Orlando Miracle kulübünü satin aldi ve Konektikit'a tasinan takim artik maçlarini Mohegan Sun adli devasa kumarhane ve eglence kompleksindeki salonda oynamaya basladi. O zamana kadar her WNBA profesyonel takimi bir NBA kulübüne aitti.
Rezervasyon bölgeleri disindaki ilk yatili okulda 1879'dan 1918'e kadar okuyan yaklasik 10.000 Kizilderili çocuk; medenilestirilme hedefi ile kendi yerli dillerini konusan ve kültürlerinin diger yönlerini korumaya çalisan ögrencilerin cezalandirmaya dayandigi bir ortamda yetistirilmislerdir.
Kanadali arastirmaci Ethel G. Stewart, 250 bin nüfuslu navaho kabilesinin ORTA ASYA nin konustugu ATABASKAN DILINI konustugunu gösterdi.
Kizilderili ve Türk Dillerinde Kullanilan Ortak Kelimeler,Bazi örnekler:
Kizilderili lehçelerinde =Türkçe
Tepek=Tepe
Yatki=Ev,yatilan yer
Dodohisça=Dudak
Atis-ka=Ates
T-sün=Uzun
Yu=Su, yu-mak, yikamak
Li-ik=Vatan, ili
Tete=Dede
Tamazkal=Hamam, temiz kal
Hogan=Kerpiç ev, Hopan
Missigi=Misir
Türe=Türe, Töre
Hu=Selam
Yanunda=Yaninda
As-köz=Yemek
Tapa=Tuba
Ildis=Disleme
Koloni Dönemi ve Kizilderililer
Avrupali kasifler Amerika'ya geldiginde, Amerika'da yüzlerce farkli kabile bulunmaktaydi. Bu kabilelerden bir çogu ortak bir dili ve kültürü paylasiyorlardi.
"Ben rüzgarlarin hür estigi, gün isiginin önünü kesen hiçbir engelin mevcut olmadigi bozkirda dogdum. Ben herkesin, herseyin hür nefes alip verdigi; duvarlarla, çitlerle, tellerle çevrilmemis bozkirda dogdum. Orada ölmek istiyorum. Duvarlarinda arasinda degil."
On Ayi (Comanche Kabilesi);
"Derinin rengi insanlari farkli kilmaz. Iyi iyidir, kötü kötüdür. Büyük yaratici hepimizi kardes olarak yaratmistir."
Beyaz Kalkan (Arikara kabilesi);
"Bütün insanlar ayni Reis Büyük Ruh tarafindan yaratilmistir. Bütün insanlar kardestir. Yeryüzü hepimizin annesidir. Annenin bütün çocuklarinin esit haklari vardir. Yeryüzü üzerindeki herkez esit haklara sahiptir. Hür dogmus bir insani istedigi yere gitmekten menedip bir agilin içinde yasamaya mecbur tuttugunuzda onun mutlu olacagini düsünüyorsaniz, irmaklarin gerisin geriye akacagina inaniyorsunuz demektir."
Hinmaton Yalatki (Nec Perze Kabilesi);

__________________
Sevgi ağaçtaki yapraklar gibidir yere düşmeden anlayamazsın değerini...

paylaşımın için saol

__________________

saol

__________________

Oturan boğa

Tatanka –Iyotanka (1831-1890)



Bir Hunkpapa – Lakota şefi olan ve kutsal bir insan olarak görülen, ve de kuzey ovalarında kalmak icin verdikleri mücadelede, Lakota kabilelerini birleştiren Oturan Boğa, hayatının sonuna kadar Amerikan askeri gücüne karşı gelmiş ve onların vaatlerini küçümsemiştir.


Genç bir adamken, Oturan Boğa, Strong Heart (Güçlü Yürek) savaşçı topluluğunun lideri oldu ve sonra kabilenin refah ve mutluluğu ile ilgilenen bir grup olan Silent Eaters grubunun seçkin bir üyesi oldu. İlk çatışmaya 14 yaşında Crow’lara düzenlenen bir baskında katıldı ve Amerikan askerleri ile ilk, Haziran 1863’de,Amerikan ordusu, Oturan Boğa’nın halkının katılmadığı Minnesota’ da ki Santee Ayaklanmasına misilleme yapmak için geniş bir kampanya düzenlediğinde savaştı. Bir yıl sonra Oturan Boğa, Killdeer Dağı çatışmasında tekrar Amerikan birlikleriyle karşılaştı ve 1865’de yeni kurulmuş olan ve bugün Kuzey Dakota’da bulunan Fort Rice ‘ı kuşattı.

ile yapılacak olan bir anlaşmaya istemeyerek de olsa beyazlar Oturan Boğa’yı da çağırmışlardı. Fakat anlaşma sırasında Oturan Boğa’ya ne bir soru soruldu ne de bir söz hakkı verildi. Beyazlar oldukça cömert tekliflerde bulunmuşlardı. Diğer Lakota şefleri anlaşmaya çok sıcak bakmışlardı fakat son sözlerini bir türlü söylemiyorlardı. Şeflere antlaşmanın kabul edilip edilmediği sorulunca tüm şefler Oturan Boğa’ya baktı. Oturan Boğa ise ayağa kalktı, sırtını döndü ve gitti. Bunu gören diğer Lakota şefleri de kalkıp Oturan Boğa’nın arkasından gittiler.

Yine de dört yıl sonra, bufalonun tükendiği bir yerde halkını doyurmanın imkansız olduğunu anlayıp hayatta kalmak için sonunda güneye indi.19 Temmuz 1881 ‘de , Amerikan dostu olduğunu anlatmak için oğlunun Montana’daki Fort Buferd subayına silahını teslim ettirdi..Ama aynı zamanda “benim , kabilemdeki son teslim olan adam olduğunun bilinmesini isterim” dedi.Kanada’ya istediği zaman girip çıkma hakkı ve Black Hills yakınındaki Little Missouri Nehri ‘nde kendi rezervasyonunu kurmayı talep etti.Bunun yerine Standig Rock rezervasyonuna götürüldü ve burdaki varlığının yeni bir ayaklanma çıkaracağı korkusuyla onun ve takipçilerinin 2 yıl savaş esiri olarak kalacağı Missouri Nehri yakınındaki Fort Randall’ a gönderildi

1885’te Oturan Boğa, Buffalo Bill’in Vahşi Batı gösterilerine katılmak için serbest bırakıldı. Arenada bir tur atarak haftada 50 $ ve bunun yanı sıra resim ve imza ile ne kazanabiliyorsa kazanıyordu. Burada, beyazlara daha fazla dayanamayıp ancak 4 ay kalabildi, ama bu sırada büyük bir şef olduğunun kanıtı olarak gördüğü, Başkan Grover Cleverland’la el sıkışma imkanı buldu.


Standing Rock’a döndüğünde, kendinin de doğmuş olduğu Grand River yakınlarında bir kulübede yaşadı. Rezervasyon kurallarını reddedip, hala iki karısıyla yaşamını sürdürdü ve Hıristiyanlığı reddetti. Ama Lakota neslinin ileride okumaya ve yazmaya ihtiyacı olacağı inancıyla çocuklarını Hristiyan okuluna gönderdi.

Custer’ın yenilgisini görmüş olduğu rüya gibi, Oturan Boğa mistik bir düş daha gördü. Bu sefer yanındaki tepecikte alevler içinde bir çayır kuşunun “seni kendi halkın, Lakotalar öldürecek” dediğini duydu. Yaklaşık 5 yıl sonra, bu görü de gerçekleşti.

1890 sonbaharında, Miniconjou Lakotalarından olan Kicking Bear, Oturan Boğa’ya, Kızılderili geleneklerini geri getirip beyazların yerlerinden kurtulmayı sağlayan Hayalet Dansı törenini öğretti. Lakotalar zaten Pine Ridge ve Rosebud rezervasyonlarından bu törene alışıktı, ve ordaki kızılderili temsilcileri büyüyen bu akımı kontrol altına almak için çoktan Amerikan Birliklerini çağırmıştı. Standing Rock’da, yetkililer hala manevi bir lider olarak saygı gören Oturan Boğa’nın da Hayalet Dansçı’larına katılacağından korktukları için 43 kızılderili polisine Oturan Boğa’yı tutuklamaları için emir verdi.
OTURAN BOĞA’NIN ÖLÜMÜ



"15 Aralık 1890 günü şafak sökmeden az önce, 43 kızıl derili polis, Oturan Boğa’nın tahta kulübesini sardı. Gerektiğinde yardımlarına koşmak üzere bir süvari müfrezesi üç mil ötede bekliyordu. Kızılderili birliğinin komutanı Boğa Başı, Oturan Boğa’yı döşemeye uzanmış uyurken buldu. Uyandırılan reis kuşkuyla Boğa Bası’na baktı: "Burada ne arıyorsun?"

Boğa Bası "Seni tutukluyorum" dedi."Benimle temsilciliğe geleceksin".

Oturan Boğa esneyerek kalktı. "Peki giyineyim de gelirim"dedi. Sonra polisten atının eyerlenmesini istedi.

Boğa Bası ile Oturan Boğa kulübeden çıktıklarında dışarıda bir yığın Hayalet Dansçısı toplanmıştı. Bir polise dört Kızıl derili düşüyordu. Dansçılardan Ayı Tutan öne çıktı: "Onu götüreceğini sanıyorsun ha! Asla götüremeyeceksin!"

Boğa Bası tutsağına sakin sakin "Haydi gel" dedi. "Bakma sen kimseye". Ama Oturan Boğa direnmeye kalkışınca Boğa Başı ve çavuş Kırmızı Balta onu atına doğru sürüklemek zorunda kaldılar.

Ayı Tutan ansızın harmaniyesini fırlatarak bir tüfek çıkardı. Boğa Başı’na ateş edip onu böğründen vurdu. Boğa Bası yere düserken saldirgani vurmaya çalisti ama kursun Oturan Boga’ya rastgeldi. Hemen ayni anda Kirmizi Balta da Oturan Boga’yi kafasindan vurarak öldürdü.

Silahlar patlarken Buffalo Bill’in Oturan Boga’ya armagan ettigi eski gösteri ati numaralarina baslamisti. Dimdik oturdu, bir ayagini kaldirdi. Seyredenler onun Hayalet Dansi yaptigini sandilar. Ama at numarasini bitrir bitirmez uzaklasti ve vahsi kavga sona erdi. Yetisen süvari müfrezesi Kizilderili polisleri tamamiyla yok olmaktan kurtardi."



Oturan Boğa Kuzey Dakota’da Fort Yates’e gömüldü, ve 1953’de kalıntıları mezarının granit bir gövdeyle belirtildiği Güney Dakota’daki Mobridge’e götürüldü.. Mezarında nişan olarak granit bir mızrak vardı. Lakota’lar arasında sadece esin kaynağı bir lider ve korkusuz bir savaşçı olarak değil; aynı zamanda sevgi dolu bir baba, yetenekli bir şarkıcı, ve derin dini inancının ona öngörüsel anlayış yeteneği ve dualarına özel bir güç kazandırdığı, her zaman diğerlerine karşı şevkatli ve arkadaş canlısı olan bir adam olarak tanındı. O her zaman Kızılderililer arasında çok saygı duyulan bir efsane olarak anıldı

teşekkürler mormelike katkın için...

__________________
Sevgi ağaçtaki yapraklar gibidir yere düşmeden anlayamazsın değerini...

saol mormelike

__________________