Nikriz
Kayıt ol Yardım Ajanda Skorlu Flash Oyunlar Tatlı Portal Konuları Okundu Kabul Et
Cevapla
Seçenekler
Alt 07-07-2009, 10:24 #1

tuğsecan

ÇiMeN GöZLü DeLi KıS

Nikriz



A) Sistemci Okulda

Nikriz makamı en eski makamlarımızdandır.Sistemci okulda evvelden beri bilindiği kesinlik kazanmaktadır. NikrizNikriz tam bir makam niteliği ile sistemci okulda kabul edilmemişNikriz 24 şube içinde görülmüştür.Sistemci okul Nikrizi ("Niyriz" adı altında) iki çeşit olarak tertiplemiş ve ikisine ayrı isimler vermiştir. Bu ayrıma göreNikriz beş sesten oluşan Nikrize "Niyriz-i Sagir" (Küçük Niyriz)Nikriz sekiz sesten oluşan Nikrize de "Niyriz-i Kebir" (Büyük Niyriz) denilmiştir.

Nikriz-i KebirNikriz bugün bildiğimiz ve kullandığımız Nikriz makamıdır.

Lâdikli Mehmed Çelebi'ye kadar gelen bu iki türden Nikriz-i SagirNikriz daha sonra kullanılmaz olmuş ve bu tür Nikrizden hiçbir eser bize kadar gelememiştir.

Abdülkadir MerâgîNikriz Câmi'ü'l-Elhân adlı kitabında her iki tür Nikrizin ebced notası ile şemalarını vermiştir. Bu şemalar şöyledir:

Nikriz-i Sagir: A - D - V - T - Ya.

Nikriz-i Kebir: A - D - V - Y - Ya - YV - YH

Bu ebced notalarını portede gösterirsekNikriz şu dizileri elde etmiş oluruz:


Nikriz



Nikriz

Nikriz-i Kebir dizisini asıl karar perdesine göçürdüğümüz zaman:


Nikriz

Şemada görüldüğü gibiNikriz bugün kullandığımız Nikriz dizisine çok yakın ve benzeri olan bir diziyi elde etmiş oluruz. BuradaNikriz tek fark Dügâh ile Segah perdeleri arasındaki ve (C) ile gösterilen mücennep aralığının oluşma durumudur. AncakNikriz bu görünüş aldatıcı olmaktadır. ÇünkiNikriz sistemci okulda (C) aralığıNikriz tanini aralığı içinde bulunan en geniş aralıktır. Melodik yapının ve seyrin icaplarına göreNikriz sistemci okul musikicileriNikriz bu aralığıNikriz küçük mücennep ile büyük mücennep oranına kadar kullanmışlarNikriz ancak notada yalnız (C) işareti ile göstermişlerdir. Buna sebepNikriz sistemci okulun Türk musikisi ses sisteminin 17 sesten oluştuğunu kabul etmesidir. ŞayetNikriz (C) aralığınıNikriz hem küçük hem de büyük mücennep aralıklarının bozukluk işaretleri gösterilmesi gerekirseNikriz bu takdirdeNikriz ses sisteminde değişiklik söz konusu olacak ve ses adedi artmış olacağından sistemde değişiklik meydana gelecektir kiNikriz sistemci okul kurucularıNikriz doğru bildikleri ses sistemi üzerinde bir değişikliği kabul etmemişlerdir.

Yukarıda verdiğimiz (A) şemasında (C) aralığının beş koma (küçük mücennep aralığı) olarak uygulandığı takdirdeNikriz bugün kullandığımız Nikriz makamının dizisi meydana gelecektir. Nitekim bütün musikicilerNikriz icralarında bu aralığı kullanmışlarNikriz büyük mücennep aralığını kullanmamışlardır. Bu diziyi biraz sonra göreceğiz.

Nikriz kelimesiNikriz sistemci okulda uzun süre "Niyriz" şeklinde kullanılmışNikriz hatta Abdülbaki Nasır Dede Tedkîk u Tahkik adlı kitabında Nikrizi Niyriz olarak yazmış ve tarifini vermiştir.

Abdülbaki Nasır Dede Nikriz için şu tarifi veriyor:

Eviç perdesini Acem perdesine tahsis ileNikriz Hicaz âgâze idübNikriz Rast perdesinde karar ider. BundaNikriz müteahhirinin Eviç perdesi yerine Acem perdesi ahzinden gayri ihtilaf yoktur.

Nasır DedeNikriz eski musikicilerin Nikrizi iki türlü kullandıklarınıNikriz bazı musikici-lerin Eviç perdesiniNikriz bazı musikicilerin de Acem perdesini makamın asli perdesi kabul edip böylece icra ettiklerini bildirerek bu kullanımlarda bir anlaşmazlık doğduğunu açıklamakta ve kullanılışın devam etmekte bulunduğunu işaret etmektedir.

Abdülbaki Nasır Dede'de iki tür Nikriz dizisine yer verilmemiştir. Söz konusu olan Nikriz-i Kebirdir kiNikriz metinde yalnız Nikriz kelimesi kullanılmıştır. Bu duruma göreNikriz eski musikicilerin Nikrize kattıkları "kebir" kelimesi ortadan kaldırılmış ve bugün kullandığımız tek isme indirilmiştir.

Yine Abdülbaki Nasır Dede'nin iki paragraf evvel söz ettiği Eviçli-Eviçsiz kullanılmadan doğan görüş ayrılığıNikriz zamanımız nazariyatçıları arasında da görülmektedir. (1)
B) Arel-Dr.Ezgi Sisteminde


Nikriz dizisi gizli mütenafirdir. Sesleri pestten tize doğruNikriz RastNikriz DügâhNikriz Dik kürdiNikriz Nim hicazNikriz NevaNikriz HüseynîNikriz Acem yahut EviçNikriz Gerdaniye'dir; nota isimleriNikriz solNikriz laNikriz bakiyye bemollü siNikriz bakiyye diyezli doNikriz reNikriz miNikriz fa veyahut bakiyye diyezli faNikriz sol'dur.
Nikriz dizisiNikriz iki türlü olarak kullanılmıştır :
(1) pest tarafta nikriz beşlisine tiz tarafta rast dörtlüsünün inzimamı ile :

Nikriz

(2) pest tarafta bir nikriz beşlisine tiz tarafta bir buselik dörtlüsünün katılması ile hasıl olmuştur :


Nikriz

Makam sait veya nazil olarak karışık bir halde kullanılmıştır. GüçlüNikriz besinci derece olan (neva-re) sesidir. Makam ya durak veya güçlüden başlarNikriz nikriz beşlisinde seyirden sonra ya güçlü veya durakta muvakkaten kalırNikriz sonra tizdeki rast veyahut puselik dörtlüsünde dahi gezinip yine nikriz beşlisi ile durakta karar eder.
Nikriz dizilerinin pestten tize doğru nağmelerinin aralıkları (1) bir taninî (2) bir küçük mücennep (3) bir artık ikili (4) bir küçük mücennep (5) bir taninî (6) bir bakiyye veyahut bir büyük mücennep (7) bir küçük mücennep'tir.
Durak nağmesine nazaren buutleri (1) bir taninî (2) bir orta uçlu (3) bir artık dörtlü (4) tam beşli (5) büyük altılı (6) küçük yedili veyahut yedili (7) tam sekizlidir.
Nikrizin birinci dizisini mevkiinde yazmak istediğimizdeNikriz tabiî çarigâh dizisinin besinci sesinden tize doğru olan aralıklarını nikrizin aralıklarına göre tağyir isaretleri ile değiştirmek lâzımdır: nikrizin birinci ve ikinci sesleri arası bir taninîNikriz çarigâhın beşinci ve altıncı sesleri beyni de yine bir taninî olduğundan hiç bir işaret istemez ; Nikrizin ikinci ve üçüncü sesleri aralığı olan küçük mücennebi elde etmek içinNikriz çarigâhın altıncıNikriz yedinci sesleri budu olan taninînin tiz tarafındaki yedinci sese bir bakiyye bemolü koruz; nikrizin üçüncü ve dördüncü nağmeleri mesafesi artık ikilidirNikriz çarigâh dizisinde demin bemolle pestlettiğimiz yedinci sesi ile sekizinci arasında büyük mücennep hasıl olmuştuNikriz şimdi sekizinci sese bir bakiyye diyezi koymak suretile büyük mücennebi artık ikili haline getiririz ; nikrizin dördüncü ve beşinci sesleri aralığı bir küçük mücenneptirNikriz çarigâhın sekizinci sesine demin koyduğumuz bakiyye diyezi ile burada kendiliğinden küçük mücennep husul bulmuştur; nikrizin beşinci altıncı nağmeleri mesafesi bir taninîNikriz çarigâhın birinci ve ikinci sesleri arası bir taninî olduğundan bir işaret istemez ; nikrizin altıncı yedinci sesleri aralığı büyük mücennepNikriz çarigâhın üçüncü dördüncü nağmeleri bundu bir bakiyye olduğundan çarigâhın dördüncü sesine bir bakiyye diyezi koymakla onu büyük mücennep haline getiririz; nikrizin yedinci sekizinci sesleri fasılası bir küçük mücenneptirNikriz demin çarigâhın dördüncü nağmesine koyduğumuz bakiyye diyezile onun dördüncü ve beşinci dereceleri arasını küçük mücennep yapmış oluruzNikriz îşte çarigâh dizisinin üçüncü sesine bir bakiyye bemolüNikriz dördüncü sesine bir bakiyye diyeziNikriz yedinci nağmesine bir bakiyye diyezi vaz'etmekle nikriz dizisini mevkiinde yazmış oluruz; nikrizin ikinci dizisindeki (acem-fa) sesini elde etmek için birinci nikriz dizisindeki fa diyeze vaz'ı lâzım olan tabiî tağyir işaretini de lâhin içinde tahrir ederiz. (2)
C) Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde

GİRİŞ VE KARAR :Çoğunlukla NevaNikriz bazen de Rast ve Neva perdelerinden terennüme başlarNikriz Rast perdesinde karar verir.




Görüntüleme:888, Cevaplar:3

İlginizi Çekebilir >
Alt 07-07-2009, 10:25 #2

tuğsecan

ÇiMeN GöZLü DeLi KıS


ISKALA :Bu makam çıkış ve inişte iki ayrı ıskala kullanır. Nota yazılırken bir kısım eserlerin başına Eviç perdesine mahsus Diyez işaretiNikriz bir kısmına da bu işaretle birlikte Hicaz perdesine mahsus Diyez işaretinin yazıldığı görülmüştür. Bizim görüşümüze göre makamın ıskalasına uygun olarak eserin baş tarafına Eviç ve Hicaz perdelerine mahsus Diyez işaretleri ile birlikte Kürdî perdesine mahsus Bemol işaretini de yazmak en uygun şekildir.


Nikriz

ÇIKIŞ ISKALASI Perdenin Adı Aralıkları Senti Frekansı Rast
0 1 Dügâh 1 1800 1Nikriz125 Kürdî 1/2 2900 1Nikriz209 Hicaz 1Nikriz5 5500 1Nikriz433 Neva 1/2 6200 1Nikriz500 Hüseynî 1 8000 1Nikriz687 Eviç 1 9600 1Nikriz875 Gerdaniye 1/2 10600 2
6 ses


İNİŞ ISKALASI Perdenin Adı Aralıkları Senti Frekansı Rast
0 1 Dügâh 1 1800 1Nikriz125 Kürdî 1/2 2900 1Nikriz209 Hicaz 1Nikriz5 5500 1Nikriz433 Neva 1/2 6200 1Nikriz500 Hüseynî 1 8000 1Nikriz687 Acem 1/2 8800 1Nikriz778 Gerdaniye 1 10600 2
6 ses


SEYİR VE ÇEŞNİ :Rast ve Neva perdelerinden terennüme başlayarak aynen Hicaz makamının seyri gibi DügâhNikriz KürdîNikriz HicazNikriz NevaNikriz HüseynîNikriz EviçNikriz Gerdaniye ve Muhayyer perdelerini kullanır.
Gerek NevaNikriz gerek Hüseynî perdeleri üzerinde kısa duruşlar yaparak Hicaz makamının çeşnisini meydana getirdikten sonraNikriz dönüşte Eviç yerine Acem perdesi kullanarak Hicaz makamı gibi iner ve Rast perdesinde karar verir. Hicaz makamından yalnız karar perdesinde ayrıldığı anlaşılmaktadır. Nikriz çeşnisi böylece meydana gelir. Hâşim Bey mecmuasındaNikriz karar verilirken Arak perdesinin de kullanıldığı yazılı ise deNikriz bu sekil makamın esas şartlarından değildir. ItrîNikriz Neyzen Rızâ Ef.Nikriz Rif'at Bey gibi bestekârların eserlerinde karar verilirken Arak perdesi kullanılmamıştır. Yine de Arak perdesinin kullanılması makamın seyrine aykırı değildirNikriz zîra çıkış ıskalasında Eviç perdesi mevcut olduğundan bunun bir oktav pesti olan Arak perdesi de ıskalada mevcut sayılır. Bu makamın meyan kısmına hemen bütün bestekârlar Neva ve Eviç perdesi göstererek girmişlerdir. Bu makamın Nev'eser makamından farkınıNikriz ıskalalarını karşılaştırarak anlamak mümkündür. Iskala ve seyirleri az farklarla birbirine benzediği halde Nev'eser makamında Nihavend çeşnisinin bulunmasına karşılıkNikriz Nikriz makamında Hicaz çeşnisi vardır. (3)

D) Diğer görüşler ve değerlendirmeler
Müzikolog Fikret Kutluğ kitabında önemli değerlendirmelerde bulunuyor :
Nikriz makamının mürekkep mi yoksa basit makam mı olduğuNikriz nazariyatta değişik görüşlere sebep olmuştur. Bu arada diğer bir görüş ileri sürülmüşNikriz Nikrizin bir sekizliye sığan ve basit görünüşlü mürekkep makam olduğu iddia edilmiştir.
Biz bu iddiaya iştirak edemiyoruz.Bir makam ya mürekkeptir veya basittir. Bunun ortası olmaz. Bir sekizli içine sığması durumuNikriz makamın muhakkak basit olmasını icap ettirmediği gibiNikriz mürekkep olması için gereken şartlar bulunmadığı takdirdeNikriz mürekkep sayılması da mümkün olamaz.
Arel okuluNikriz Nikriz makamını birbirine çelişkili görüşler içinde kaydeder.
Arel'e göreNikriz makam mürekkeptir.Bunun sebebiNikriz tiz dörtlüde bu dörtlünün iki şekilde seyir göstermesidir.Bu dörtlü bazan RastNikriz bazan Buselikli olarak seyirler gösterir.
Arel'inNikriz Hicaz makamını açıklarkenNikriz aynı diziyi gösteren tiz dörtlüdeNikriz Rast dizisinin esas dörtlüyü teşkil ettiğini bildirirkenNikriz Nikrizde ise aynı dizinin değişik iki şekilde kullanıldığını bildirmesiNikriz bir çelişki yaratmaktadır.ÇünkiNikriz Hicazda da bu dörtlünün kullanılışı aynı periyodik çevre içinde gelişmektedir.
Arel'in bu görüşüne biz katılamıyoruz.ArelNikriz Hicaz makamını basit sayarkenNikriz aynı diziyi kapsayan Nikrizde Evicin iki türlü kullanılması ile değişkenliğini Hicazda göz önüne almamasıNikriz Nikrizde ise göz önünde tutmasıNikriz çelişkili bir icra olmakta ve dolayısıyla mürekkep mi basit mi tutarsızlığını ön plana çıkarmaktadır.
Dr. Ezgi ise Nikrizi basit makam olarak nitelemektedir. Hatta o kadar kiNikriz Acem perdesi alan Nikriz makamınıNikriz Nikriz makamı olarak saymamaktadır.
Dr. Ezgi'ye göre diziler şu şekillerdedir:

Nikriz

Birinci nikriz dizisinin şekli ile yapılan seyirdeNikriz cüz'i bir asmalık his olunuyorsa da durak epeyce metindir. Güçlüsü de neva olduğundan bu diziyi müstakil [basit] saydık.


Nikriz





Alt 07-07-2009, 10:26 #3

tuğsecan

ÇiMeN GöZLü DeLi KıS


İkinci acemli dizideNikriz durak tamamıyla asma kalıyor ve dizinin ikinci "dügâh-la" nağmesinden tize doğru bir hicaz hümayun dizisi mevzi almış olduğundan makam dügâhta kalacağınaNikriz rastta karar etmekte ve bir asma karar oluyor..
Dr. Ezgi'nin bu açıklamasıNikriz şüphesiz yerinde ve isabetlidir. MakamınNikriz karara doğru Hicaz çeşnisinden çıkarılarak Nikriz çeşnisine dönüştürülmesi meleke isteyen bir icradır.
Dr. Ezgi'nin makamı basit makamlardan saydığı bir gerçektir.
Biz bu görüşe katılıyoruz. Bu görüşümüzü şöyle açıklamak istiyoruz:
Hicazmakamının dizisinin yedi sesi Nikriz makamının dizisinde yer almıştır. Yalnız karar perdesi olarak Rast perdesi Hicazdörtlüsünün pestine eklenmiş ve Nikriz beşlisi oluşturulmuştur. Bu itibarla Nikriz dizisi ile Hicaz birbirine çok yakın iki dizi olmuşlardır.
Hicaz makamındaNikriz lahnî yapının seyir icaplarına göreNikriz Eviç perdesinin Acem perdesine dönüşler yaptığını ve bu değişmelerin fasılalı ve fakat devamlı olduğunu Hicazmakamının tetkiki sırasında görmüştük. HattaNikriz bu sebepleNikriz Hicaz makamının mürekkep bir makam sayılması icap eder miNikriz etmez mi sorusunu sormuşNikriz sonuçta Hicazın basit makamlar arasında bulunmasına bir engel olmadığı kanısına varmıştık.
Yine bu görüşümüzün her zaman tartışmaya hazır olduğunu da belirtmiştik. Halen nazariyat alanında durumun bir açıklığa kavuşturulamadığı da bir gerçektir. Aynı durum Nikriz makamı için de geçerliliğini sürdürmektedir.
E) Günümüzde Nikriz Makamı ve seyri
NikrizNikriz bazan duraktanNikriz bazan da güçlü perdesi olan Nevadan başlar. Nevadan başladığı zaman inici-çıkıcı bir seyir gösterir. Şeması şöyledir:
NikrizdeNikriz genel olarak iki türlü başlama görülmektedir. Bunlardan birincisiNikriz karar perdesinden başlama tarzıdır. Diğeri iseNikriz güçlü perdesi olan Nevadan başlamadır. Çoğu zamanNikriz Nevadan başlama ile makama veya eserlere girilir.
Eğer karar perdesinden başlanırsaNikriz çıkıcı bir seyir uygulanmış olur. Güçlü perdesinden başlanırsaNikriz bu takdirdeNikriz inici-çıkıcı bir seyir meydana getirilmiş olur.
Nikrizin asma karar perdeleriNikriz başta güçlü perdesi Neva olmak üzereNikriz tiz durağı Gerdaniye ile Nim HicazNikriz Dik Kürdî ve az ölçüde Dügâh perdeleridir.
Makamı daha güzel göstermek için ve zenginleştirmek maksadı ile tiz sekizlide bulunan Eviç perdesi kaldırılarakNikriz Buselik dörtlüsü içinde seyirler gösterildiği ve geçkiler yapıldığı gibiNikriz Rasttan itibaren Rast beşlisi içinde de Rast çeşniyle seyir ve geçki yapılır.
KararadoğruNikriz Hicaz çeşnisinden kurtularakNikriz Nikriz çeşnisi içinde karara varılır. Bu durumda Nikriz çeşnisinin tamNikriz olgun ve yeterli olarak gösterilmesi önem taşır.
Diğer taraftan Nikriz kararlarda bir ayrıcalık da görülürNikriz bu ayrıcalıkNikriz bazı bestelerde Nikriz çeşnisi ile değilNikriz Rast çeşnisi verilen nihai kararlar olarak görülmektedir. Bu suretle karardaNikriz Nikriz beşlisi kullanılmamaktaNikriz yerine Rast beşlisi içinde ve Rast çeşnisi ile karar verilmiş olmaktadır. Bu tür geçkilerNikriz eski bestekârlarımızca kullanılmıştır. MeselaNikriz olarak Itri Mustafa Efendi'nin "Cân-ı kullâb ser-i zülfün çeker senden yana" güfteli ve Muhammes usulünden bestelediği murabba bestede ve Haham Şemoil Mendil'inNikriz "Gül ruhu gibi seyr-i sefay-ı bağ olmaz" güfteli ve Zencir usulünde bestelediği murabba bestedeNikriz kararlar Rast seyir ve çeşnisi içinde verilmişlerdir.
Nikriz makamıNikriz çoğu zamanyeden almadan karar verir.
Sistemci okulda rağbet gören ve III. Sultan Selim Han dönemine kadar rağbeti devam eden Nikriz makamıNikriz bu dönemden sonra rağbetten düşmeye başlamışNikriz özellikle 20. yüzyılda bu rağbet daha azalmışNikriz besteler yerine oyun havalarıNikriz oynak saz eserleri bestelenmeye başlanmışNikriz bugün ise bu ilgi çok düşük bir dereceye inmiştir. (4)
NikriziNikriz Hicaz makamının bozukluk işaretleri ile gösteririz.

Nikriz

F) Örnek Seyir (5)


Nikriz

Kaynaklar: 1 Yakup Fikret KutluğNikriz Türk Musikisinde MakamlarNikriz Sayfa :205 YKY 2000Nikriz İstanbul 2 Dr. Suphi EzgiNikriz Nazari Ameli Türk MusikisiNikriz Cilt 1Nikriz Sayfa : 235-236Nikriz 1933Nikriz İsyanbul 3 Ekrem KaradenizNikriz Türk Musikisinin Nazariye ve EsaslarıNikriz Sayfa : 90Nikriz İş Bankası YayNikriz 1983 4 Yakup Fikret KutluğNikriz Türk Musikisinde MakamlarNikriz Sayfa :209Nikriz YKY 2000Nikriz İstanbul 5 Zeki YılmazNikriz Türk Musikisi DersleriNikriz Sayfa : 180Nikriz Çağlar Yay. İst. (Örnek Seyir Notası)





Alt 07-07-2009, 10:26 #4

KαувσLαηяυн

Forum Üstadı


Paylaşım için sağol





Cevapla


Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)
 
Seçenekler





Bütün Zaman Ayarları WEZ +3 olarak düzenlenmiştir. Şu Anki Saat: 11:55 .